Rehabilitacja

NA CZYM POLEGA REHABILITACJA ONKOLOGICZNA

Rehabilitację onkologiczną należy definiować jako całokształt procesów medyczno-społeczny, których celem jest przywrócenie lub poprawa stanu psychofizycznego pacjenta z choroba nowotworową.

Rehabilitację onkologiczną powinna cechować powszechność, rozumiana jako objęcie opieką wszystkich osób leczonych z powodu chorób nowotworowych, wczesność, zgodnie z którą powinna być zapoczątkowana już w okresie leczenia nowotworu, a często także przed jego rozpoczęciem, ciągłość, polegająca na realizacji jej programu w okresie szpitalnym, sanatoryjnym i ambulatoryjnym, a także kompleksowość, uwzględniająca potrzeby zdrowotne, społeczne i zawodowe.

Podstawę rehabilitacji medycznej stanowi fizjoterapia, która polega na przywracaniu sprawności psychofizycznej poprzez ćwiczenia fizyczne, czynniki fizykalne oraz specjalistyczny masaż. Wykonywanie ćwiczeń fizycznych i uprawianie sportu przez osoby chore na nowotwory jeszcze do niedawna wzbudzało wątpliwości, które wynikały z przeświadczenia o ich wpływie na obniżenie odporności organizmu oraz nasilenie skutków ubocznych terapii. Obecnie nie ma już wątpliwości, że ćwiczenia fizyczne są bezpieczną i zalecaną metodą przywracania sprawności psychofizycznej osób leczonych z powodu nowotworów. Aktywność fizyczna powinna uwzględniać zainteresowania oraz sprawność i wydolność fizyczną danego pacjenta.

NAJWAŻNIEJSZE WSKAZANIA DO REHABILITACJI ONKOLOGICZNEJ

Dominującym objawem występującym u osób leczonych z powodu nowotworów złośliwych jest zmęczenie, które dotyczy prawie 50 % pacjentów. Jego przyczyną jest osłabienie aktywności ruchowej, co z kolei ogranicza możliwości wykonywania wysiłku fizycznego i powoduje upośledzenie sprawności fizycznej niezbędnej do wykonywania codziennych czynności. Prowadzi to do unikania większej aktywności i nadmiernego odpoczynku, co po pewnym czasie nasila objawy zmęczenia.

Oprócz tych ogólnych następstw leczenie chorób nowotworowych może być przyczyną zaburzenia czynności poszczególnych układów organizmu. Należy do nich upośledzenie czynności płuc, powodujące duszność i ograniczające możliwości swobodnego oddychania, zwłaszcza podczas wysiłku fizycznego. Częstym i poważnym następstwem leczenia nowotworów złośliwych są obrzęki chłonne, wynikające z usunięcia i uszkodzenia części naczyń oraz węzłów chłonnych, które jest wymogiem leczenia onkologicznego. Jeżeli leczenie dotyczy okolicy stawów, może prowadzić do ograniczenia ich ruchomości, nieprawidłowego ustawienia, a w późniejszym czasie do zmian przeciążeniowo-zwyrodnieniowych. W wyniku leczenia, a także zmniejszenia aktywności ruchowej dochodzi do osłabienia mięśni, których sprawność jest najważniejsza w funkcjonalnej niezależności człowieka.

Czynnościowe zaburzenia po leczeniu nowotworów złośliwych mogą prowadzić do groźnych dla zdrowia i życia powikłań. Dotyczy to zwłaszcza obrzęku chłonnego, który może być przyczyną częstych stanów zapalnych, powiększenia kończyny do olbrzymich rozmiarów, określanych mianem słoniowacizny, zaburzenia czynności kończyny, a nawet rozwoju nowego nowotworu złośliwego o bardzo niekorzystnym rokowaniu. Wynikają z tego nie tylko kosmetyczne i estetyczne, ale także zdrowotne wskazania do prowadzenia rehabilitacji onkologicznej.

GŁÓWNE CELE I ZADANIA ONKOREHABILITACJI

Cele i zadania rehabilitacji onkologicznej zmieniają się w zależności od aktualnego etapu leczenia oraz stopnia zaawansowania choroby nowotworowej. Jej głównym zadaniem jest zapobieganie psychofizycznym następstwom choroby i jej leczenia, przywracanie prawidłowej czynności organizmu człowieka i jego poszczególnych układów, jak również normalizacja reakcji psychicznych oraz łagodzenie objawów terminalnego okresu choroby nowotworowej i poprawa jakości życia. W każdym przypadku stosuje się te same metody rehabilitacji, zmianie ulega tylko jej cel – od profilaktycznego, przez leczniczy do łagodzącego.

Cel profilaktyczny rehabilitacji polega na zapobieganiu powikłaniom płucnym, zakrzepicy żylnej oraz zaburzeniom czynności układu ruchu i obrzękom chłonnym, które mogą towarzyszyć terapii. Zadaniem rehabilitacji jest bezpieczne przeprowadzenie osób leczonych z powodu nowotworów przez ten okres. Cel leczniczy rehabilitacji onkologicznej ma na celu przywracanie sprawności psychofizycznej pacjentów, a w jego realizacji wykorzystywane są wszystkie metody rehabilitacji, nie wyłączając ćwiczeń fizycznych oraz zabiegów fizykalnych. Zadaniem rehabilitanta jest wspomaganie chorego w jak najszybszym powrocie do pełnej aktywności życiowej oraz uzyskania całkowitej niezależności i samodzielności.

Trzecie cel dotyczy etapu paliatywnego choroby nowotworowej. Zadaniem rehabilitacji jest łagodzenie objawów terminalnego okresu choroby nowotworowej i poprawa jakość życia pacjenta poprzez zwiększenie jego samodzielności i niezależności. Dla realizacji tego celu stosowane są wszystkie metody rehabilitacji np. ćwiczenia fizyczne o niskiej intensywności, których zadaniem jest poprawa stanu psychicznego chorego.

WPŁYW REHABILITACJI NA PACJENTA

Większość zaburzeń czynnościowych po leczeniu nowotworów złośliwych ma charakter odwracalny, tzn. można przywrócić prawidłowe funkcjonowanie organizmu. W wyniku ćwiczeń ruchowych można zwiększyć sprawność mięśni o 50%, co prowadzi do zwiększenia niezależności i samodzielności chorych. Trening fizyczny powoduje zwiększenie zarówno możliwości wysiłkowych, przejawiających się np. pokonaniem dwukrotnie większego dystansu, jak i oszczędniejsze wydatkowanie energii podczas pracy, np. wolniejsze tętno, co ma duże znaczenie ochronne dla serca. Efektem zwiększenia możliwości wysiłkowych jest ustąpienie zmęczenia i swobodne wykonywanie wszystkich czynności codziennych, a nawet uprawianie sportu.

Osoby chore na nowotwory mogą stosować wszystkie rodzaje ćwiczeń fizycznych, po zabiegu operacyjnym, w trakcie radioterapii i chemioterapii oraz po zakończeniu leczenia, zarówno profilaktycznie, jak i leczniczo oraz paliatywnie. Powinny one uwzględniać ich zainteresowania oraz sprawność i wydolność fizyczną. Najbardziej wskazane są ćwiczenia tlenowe wykorzystujące naturalne formy ruchu i angażujące duże grupy mięśniowe np. wszystkie rodzaje chodu, począwszy od spokojnego spaceru aż do szybkiego marszu, najlepiej na świeżym powietrzu, ale także pływanie, bieg lub jazdę na rowerze. Intensywność ćwiczeń powinna być umiarkowana na poziomie 60-80 proc. maksymalnego tętna dla wieku (220-wiek).

Pod wpływem systematycznych ćwiczeń fizycznych zwiększa się również liczba komórek odpornościowych i ich aktywność, co zmniejsza ryzyko infekcji i przyczynia się do ograniczenia ryzyka nawrotu choroby nowotworowej.

Ćwiczenia fizyczne, i to już o małej intensywności, powodują obniżenie poziomu depresji, lęku i obawy; wywołują również wzrost poczucia szczęścia. Poprawia się samoocena i kontrola uczuć oraz zachowań, a ostatecznie także jakość życia. Rehabilitacja jest skuteczna również w redukcji obrzęku chłonnego i przywracaniu równowagi krążenia chłonki po leczeniu nowotworów złośliwych. Całkowite usunięcie obrzęku dotyczy około 20% chorych, natomiast średnie jego zmniejszenie zależy od rozmiaru obrzęku, czasu jego trwania, konsystencji oraz metody rehabilitacji i waha się w granicach 20–50%.

W przypadku pozostałych zaburzeń czynnościowych po leczeniu nowotworów złośliwych, takich jak ograniczenie ruchomości czy upośledzenie czynności układu oddechowego, można uzyskać całkowitą ich redukcję u około połowy chorych i średnie zmniejszenie stopnia ich nasilenia o 50%. Ćwiczenia ruchowe mają nie tylko istotne znaczenie w zapobieganiu czynnościowym zaburzeniom po leczeniu nowotworów złośliwych i przywracaniu sprawności psychofizycznej; są także czynnikiem zmniejszającym ryzyko zachorowania na chorobę nowotworową lub jej nawrotu.